SATS - Samtök tæknimanna sveitarfélaga

Frá stofnun félagsins segir Björn svo frá;  Á fundi sem haldinn var í janúar 1976 var kosin undirbúningssnefnd til að vinna að stofnun samtakanna. Í hana voru kosnir, auk Vilhjálms,  Magnús Guðmannsson og Þórður Þ. Þorbjarnason. Gengu þeir rösklega til verks og var hinn formlegi stofnfundur félagsins var haldinn 23. april 1976 í húsa­kynnum Sambands íslenskra sveitarfélaga.  Undirbúningsnefndin hafði samband við systrafélög í Danmörku og Noregi og voru lög Norsk Kommunalteknisk Forening höfð að leiðarljósi við samningu laga samtakanna. Strax í upphafi komst á gott samstarf við félögin á Norðurlöndum og var því boðið að senda fulltrúa á aðalfund dönsku samtakanna strax sama ár. 

Fyrsta stjórn félagsins var kosin;  Vilhjálmur Grímsson, formaður, Þórarinn Magnús­son, Þorgrímur Stefánsson, Þorsteinn Jóhannesson og Þórður Þ. Þorbjarnason.  Þess ber að geta að Stefán Hermannsson sinnti iðulega stjórnarstörfum fyrir Þórð.

Stjórnin tók þegar til starfa sama dag og ákvað t.d. þá þegar að gefa félaginu nafnið SATS, fyrir Samtök Tæknimanna Sveitarfélaga.  Var einnig strax tekið til við að kynna félagið og fjölga félögum. Snemma kom fram áhugi á samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga, enda höfðu þau þegar átt hlut að stofnun félagsins og stutt við það.  Í bígerð var ráðstefna á vegum sambandsins um tæknimál sveitarfélaga haustið 1976.  Stjórnin vildi jafnvel gerast aðili að þessari ráðstefnu og bauð fram fundarefni á þess vegum og lagði til að umferðartalningar og umferðarspár yrðu fundarefni. Jafn­framt hugðist hún nota tækifærið til að kynna hið nýja félag SATS.  Þá var ákveðið að um leið og félögum væru send lög SATS yrðu þeir beðnir að taka saman skrá um þau tækni(tíma)rit er þeir hefðu í áskrift og læsu að jafnaði. Var þar stefnt að því að miðla milli manna upplýsingum er orðið gætu til þess að velja æskilegt efni. Öflun félaga gekk greiðlega og stefndi fljótt í að þeir yrðu a.m.k. 40 talsins.

Vilhjálmur segir svo um fyrstu stjórnarár sín:

" Við tók mjög skemmtilegur og gefandi tími við að uppfylla tilganginn og vinna að hinum samþykktu markmiðum SATS, finna nothæfar leiðir að þeim.  Hverning það tókst verða aðrir en ég að dæma um – en ég hefði ekki viljað missa af þessum tíma og það sem hann gaf mér fyrir nokkurn mun, það er deginum ljósara.  Við reyndum að styrkja og tryggja tilvist SATS og ná til allra þeirra sem voru tæknimenn sveitarfélag­anna. Þetta gekk vel og við nutum líka strax velvildar sveitastjórnarmanna, þeir eiga hrós og þakkir skilið fyrir það."

Fundarhöld

Strax eftir eins árs starf komst á sú skipan að halda fund í Reykjavík á hverju hausti með vandaðri fræðslu og samkomu í lokin. Var gjarna stefnt að því, að tengja haust­fundina árlegum ráðstefnum Sambands ísl. sveitarfélaga, enda eiga félagar okkar einnig oft erindi á þær. Aðalfundir voru frá byrjun settir á vordaga, oftast í lok apríl. Þar var einnig, auk hefðbundinna aðalfundarstarfa, lögð áhersla á bitastæð fræðslu­erindi.  Þá var frá upphafi stefnt að því að dreifa aðalfundunum á staði sem víðast um landið, til að félagar kynntust nýjum stöðum og þeim verkefnum sem þar væru uppi hverju sinni, bæði framkvæmdum sem stæðu yfir eða væru á döfinni.

Á aðalfundi 1978 voru settar á tvær fastanefndir, þ.e. gatnagerðarnefnd og sorpnefnd.
Tveimur árum síðar, á aðalfundi 1980, var bætt við tveimur fastanefndum, þ.e. frá­veitunefnd og vatnsveitunefnd. Nefndum þessum var ætlað að safna upplýsingum og gefa skýrslur sínar á föstum fundum félagsins. Hefur þetta fyrirkomulag gefist vel.
Oft hefur verið efnt til sýninga og annarrar kynningar á tækjum og efni er seljendur og umboðsaðilar hafa óskað að kynna.

Fræðsluefni

Rétt er að gera grein fyrir helstu efnisflokkum, sem teknir hafa verið til umfjöllunar á fundum SATS. Má á vissan hátt sjá þróun tæknimálanna út frá þessum efnisatriðum. Hér verður getið þess helsta sem hefur verið til umfjöllunar innan vébanda SATS.

Umferðarmál, umferðarmerkingar, teljarar o.fl.:

Strax á fyrsta haustfundinum var þetta aðalefni. Á aðalfundi 1977 var tillögu beint til samgönguráðherra um að athugað verði hvort hagkvæmt væri að banna notkun nagla í snjódekkjum. (Ári síðar er þess getið í fundargerð að tillagan væri “á flækingi í tveimur ráðuneytum”!). Nokkur verkefni þessu skyld hafa verið á dagskrá fundanna við og við, en þó ekki ýkja oft, en að sjálfsögðu oftast til umræðu milli fundarmanna.

Bundin slitlög:

Á öðrum haustfundinum, 1977, var á dagskrá “Reynsla af olíubundnum slitlögum”. Urðu þar strax miklar umræður og gerð var grein fyrir rannsóknum og framleiðslu-eftirliti. Slitlögin voru lengi hálfgert “gæluverkefni” fundanna, enda brunnu þessi mál sífellt á félögunum. Athyglisvert er að fylgja þróuninni. Af olíumölinni tóku önnur slitlög við; 1981 lá fyrir að klæðningar væru að taka við sem aðalefnið, einkum þó utan þéttbýlis. Malbikið hefur reyndar gengið eins og rauður þráður gegnum gatna­gerðarsögu þéttbýlisstaðanna, en steinsteypa kemur stöku sinnum til umræðu. Árið 1995 er á haustfundi síðast fjallað ítarlega um ýmiskonar slitlög og rannsóknir á þeim, en eftir það fjarar umræðan út, enda vandamálin tekin að gerast hversdagslegri en áður.

Sorphirða:

Alkunna er, að vandamál sorphirðunnar voru standandi viðfangsefni bæjarfélaganna, nánast eins lengi og elstu menn muna. Voru þau oftast uppi á fundum okkar manna, bæði á dagskrá og utan hennar. Á haustfundi 1978 var lögð fram og kynnt “Stóra sorpskýrslan”, sem Reykjavíkurborg hafði látið vinna.
Með henni og reyndar skýrslu á vegum Sambands íslenskra sveitarfélaga frá 1971, rann það smám saman upp fyrir mönnum, að í þessum málaflokki dugðu engar ódýrar lausnir og þaðan af síður að fáanleg væru nein kraftaverk. Opinn eldur og plast og pappír fjúkandi um allar jarðir var einfaldlega ekki talið lengur viðunandi.

Á aðalfundi1982 birti sorpnefnd SATS samantekt um aðferðir og sorphirðukostnað sveitarfélaga og reyndist kostnaðurinn vera á bilinu 132-267 kr/ íbúa og ár. Var þar kominn fram nokkuð góður grundvöllur að miða við, en þó var mönnum ljóst að hvergi í þessum sveitarfélögum voru gæði þjónustunnar viðunandi. Ekki voru þessi mál að jafnaði á dagskrá fundanna, enda hófst skömmu seinna undirbúningur að því fyrirtæki, sem síðar nefndist Sorpa og eru stöku sinnum kynningar og frásagnir af því á dagskrá á 9. áratugnum.

Eins og kunnugir muna, voru þar lengi uppi vangaveltur um orkunýtingu, en sveiflur á olíumarkaði gerðu þær áætlanir óraunhæfar. Loks tók Sorpa til starfa vorið 1991 og má segja, að þá hafi málin komist í þokkalegan og viðunandi farveg fyrir höfuð­borgarsvæðið, og þar með fyrir fullan helming landsmanna. Orkunýtingin er hins vegar nú um aldamótin komin upp undir öðrum formerkjum, þar sem nýting á gasi úr sorphaugunum er orðin að raunveruleika.

Um sama leyti tók Umhverfisráðuneytið til starfa og gerði þennan málaflokk að einu af forgangsverkefnum sínum. Varð það starf smám saman til þess, að menn úti um landið sáu að á þessum málum væru ekki neinar ódýrar lausnir, ættu þær að vera tæknilega og heilbrigðilega viðunandi. Þessi mál hafa víðast snarbatnað á síðari árum og nú síðast eru að koma fram ný sjónarhorn út frá sjónarmiðum sjálfbærrar nýtingar. Ráðuneytið hefur í þeim efnum verið sveitarfélögunum góður liðsmaður.

Fráveitumál:

Þess má geta um þennan málaflokk, að af honum höfðu menn lengi haft verulegar áhyggjur. Þannig voru þegar árið 1967 hafnar mælingar á höfuðborgarsvæðinu til að kanna á breiðum grundvelli ástand sjávar og stranda. Ákveðið var í ljósi þess er þar kom fram, að framkvæma enn víðtækari mælingar og var hafist handa að nýju 1970. Var danska fyrirtækið Isotopcentralen fengið að verkinu og til álitsgerðar. Kom skýrsla þaðan ásamt áætlun um aðgerðir árið 1971.

Tölur þær sem þar komu fram þóttu svo háar, að mönnum féllust nánast hendur. Má með nokkrum sanni segja, að málið hafi að miklu leyti legið í láginni á höfuðborgar-svæðinu næsta áratuginn, að ekki sé talað um smærri sveitarfélögin úti um landið. Höfundur minnist þó frá þessum áratug ábendinga m.a. erlendra ráðgjafa, um að við byggjum hér við mjög góðar aðstæður í samanburði við þéttbýlli lönd. Meginmálið væri að móttakinn, þ.e. sjórinn, væri tiltölulega hreinn og á góðri hreyfingu, sem tryggði virka uppblöndun og eyðingu skaðlegra lífvera í skolpinu.

Á árunum kringum 1980 eru einstakir þættir fráveitumálanna á dagskrá fundanna, en umskifti urðu árið 1984, en þá var aðalfundurinn haldinn í Stykkishólmi. Þar var fyrir- lesari Sveinn Torfi Þórólfsson, sem bæði hefur starfað sem ráðgjafi og háskólakennari í Noregi. Hafði hann fyrir fundinn útbúið fræðsluefni, sem dreift var til þáttakenda. Fyrir þá sem þarna voru, má segja að erindi hans og fræðsla hafi verið “hugljómun” og breytt verulega skoðunum manna á því sem brýnast væri að gera.

Niðurstaðan var í sem stystu máli á þá leið, að tiltölulega einfaldar hreinsiaðferðir gætu hentað hér víðast, þ.e. grófhreinsun og eftir ástæðum fitu/olíufleyting ásamt sandskiljum. Síðan tæki við það verkefni að dæla skolpinu svo langt sem þurfa þætti út í hentugan móttaka, sem víðast væri fyrir hendi a.m.k. við sjávarsíðuna. Lagði hann mikla áherslu á að dæling væri einföld og ódýr aðgerð, sem menn mættu ekki mikla fyrir sér að óreyndu.

Mengunarvarnareglugerð er kynnt af Hollustuvernd ríkisins á aðalfundi á Dalvík 1988. Upp úr þessu virðist mönnum verða betur ljóst en áður, hvert stefna bæri í þessum málaflokki. Þó eru þessi mál uppi á fundum SATS næstu árin og árið 1989 á aðalfundi á Blönduósi, er Sveinn Torfi aftur fyrirlesari og fjallar nú nánar um ýmis rekstrarmál og hvernig bæta megi úr ýmsum vandamálum er upp koma vegna fyrri mistaka og skorts á framsýni við gerð eldri lagna.
Fráveitunefnd Umhverfisráðuneytisins var skipuð snemma árs 1992 og skilaði skýrslu sinni síðla árið 1993. Þrír SATS-félagar tóku þátt í störfum nefndarinnar. Formaður var Sigurbjörg Sæmundsdóttir, verkfr. í ráðuneytinu, en ritari var Helgi Jensson, þá starfsmaður Vita- og Hafnamálstofnunar. Skýrslan var lögð fram og kynnt á aðal­fundi SATS á Akureyri 1994.
Nú um aldamótin 2000 er víðast búið að marka stefnuna og framkvæmdir sums staðar komnar nokkuð á veg. Á höfuðborgarsvæðinu sér nú í öllum aðalefnum fyrir endann á viðunandi framkvæmdaáætlunum.

Tölvumál- upplýsingakerfi:

Að sjálfsögðu hafa hinar ýmsu hliðar tölvumála oft verið til umfjöllunar á fundum SATS. Er flest árin eitthvað á dagskrá fundanna sem tengist tölvum og notkun þeirra. Forrit til skráningar fasteigna og framkvæmda eru einnig að koma fram um þetta leyti. Árið 1979 er kynnt tölvuforrit á sviði þéttbýlistækni. Eftir það eru tölvur og notkun þeirra á dagskrá flestra funda. Á aðalfundi í Borgarnesi 1985 er til umræðu útboð forritagerðar og mun það hafa farið fram í samvinnu við Samband íslenskra sveitar- félaga. Forritin SATS-10 og SATS-20 urðu til eftir það útboð og eru þau kynnt á fundum 1986 og 1987.
Árið 1989 er tölvunotkunin greinilega komin í alvöru inn á svið kortagerðar og landupplýsinga (LUKR) og síðan tekur við eitt af öðru eins og allir vita og er svo komið að tölvulaus starfsmaður er nánast “enginn starfsmaður”.

Önnur mál:
Fjöldi annarra mála og málaflokka koma fyrir í fundargerðum og ársskýrslum og er ekki hægt að gera öllu skil. Á seinni árum hefur fjölgað mjög lögum og reglugerðum sem snerta starfssvið tæknimanna sveitarfélaga og helst það í hendur við vitundarvakningu um umhverfi og náttúruauðlindir. Einnig eru umbyltingar í opinberri stjórnsýslu stór þáttur breytts vinnuumhverfis.  Því hafa  “Skipulagsmál bæja og þétting byggðar” og “Sveitarfélög og stjórnsýsla þeirra ásamt samskiftum við tæknimenn” orðið kunnugleg fundarefni á seinni árum. Af öðrum málum má nefna; Vatnsveitumál, ræktunarmál, gæðastjórnun, húsfriðun, endurbygging merkra húsa og annarra manvirkja, snjóflóðavarnir og brunatæknilega hönnun og þannig má lengi telja.
Formleg samvinna um fundarhöld og efnisval voru tekin upp við Félag Byggingar­fulltrúa 1994. Það fyrirkomulag hefur gefist mjög vel, enda starfsvettvangur þessara félaga mjög tengdur og margir eru aðilar að báðum þessum félögum

Frá byrjun hafa samskipti verið náin og vinsamleg við systurfélög okkar á Norður­löndum. Fyrstu lög félagsins munu t.d. hafa verið að norskri fyrirmynd. Minnisstæðar eru heimsóknir Erling Corneliussen frá Noregi á aðalfundinn á Akureyri 1979 og Åke Påhlman frá Svíþjóð á aðalfundinn á Ísafirði 1983. Félagar SATS fjölmenntu á Nordisk kommunalteknisk kongress í Oslo í október 1979.
Á 10 ára afmæli félagsins 1986 fengum við myndarlega heimsókn starfsbræðra okkar frá öllum Norðurlöndunum. Upp úr því, a.m.k. frá 1989, hefur verið nokkuð fast form á þessum samskiftum með gagnkvæmum heimsóknum okkar manna á aðalfundi norrænu félaganna og þeirra til okkar.

Og látum Vilhjálm eiga síðasta orðið í þessari samantekt um sögu SATS.

Verkefni á sviði tæknimála sveitarfélaganna á Íslandi eru eins breytileg og sveitarfélögin eru mörg.  Samt erum við að leitast við að uppfylla sambærilegar þarfir fólks í þéttbýli og  framkvæmdirnar lúta sömu náttúrulögmálum hvort sem er á Húsavík eða  Selfossi. Svo erum við ekki einir í heiminum.  Snemma í starfi Sats komum við á erlendum samskiptum við starfsbræður okkar á norðurlöndum.  Sýndu þeir systurfélaginu á Íslandi stax mikinn áhuga og velvilja sem við nutum góðs af. Það er sem betur fer svo að þéttbýlistækni þróast í kringum okkur og við verðum að fylgjast með ef við ætlum að sinna tæknimálum sveitarfélaganna með viðhlítandi hætti.

Í árdaga Sats kynntu frændur okkar í Skandinavíu okkur mikilvægi þess að tæknimenn kynntust innbyrðis til þess m. a. að greiða fyrir og auðvelda samskiptin í hinu daglega amstri og krydda tilverunna.  Þarna voru danir fremstir í flokki fannst mér í því að hrista mannskapinn saman á gleðistundum. Það er nefnilega staðreynd að ef menn þekkjast vel, þá er samstarf og fagleg samskipti miklu auðveldari og árangursríkari."

Unnið úr nýlegri samantekt Björns Árnasonar og Vilhjálms Grímsson